دكتر ناصر باهنر
چكيده :چند
گونگي و تنوع فرهنگي در جوامع يكي از مباحث علوم فرهنگي است كه بررسي تاثيرات
آن در ارتباطات اجتماعي و چگونگي سامان بخشيدن به آن در مسير اهداف مشترك
اجتماعي يكي از مسايل مهم حوزه مشترك ارتباطات و فرهنگ به شمار مي آيد. اين
نوشتار به منظور بررسي و ارايه برخي اصول و راهبردهاي اسلام در خصوص
ارتباطات در جوامع اسلامي متكثر فرهنگي تهيه شده است تا به گوشه اي از سؤالات
متعدد موجود در زمينه چگونگي روابط مطلوب ميان اقوام ، نژادها و گروه هاي
فرهنگي مسلمانان در جامعه اسلامي و نيز ارتباط با اقليتهاي ديني پاسخ دهد و
مباني وحدت فرهنگي جامعه اسلامي را مرور نمايد. براي اين منظور نويسنده ضمن
بررسي مفهوم فرهنگ و تحليل عوامل موثر بر وحدت فرهنگي، پديده تكثر فرهنگي و
پيامدهاي ناشي از آن را مورد توجه قرار مي دهد. هدف از اين بررسي آن است تا
ويژگي ها و اصول حاكم بر يك الگوي سالم ارتباطي در اين گونه از جوامع استخراج و
جهت تحليل و برنامه ريزي بومي به كار گرفته شوند.
واژه هاي كليدي :
اسلام، ارتباطات ميان فرهنگي،جامعه اسلامي ، اقليتهاي ديني
مقدمه
چندگونگي و تنوع فرهنگي در
جوامع يكي از مباحث مهم علوم فرهنگي است كه بررسي تاثيرات آن در ارتباطات
اجتماعي و چگونگي سامان بخشيدن به آن در مسير اهداف مشترك اجتماعي يكي از مسائل
مهم حوزه مشترك ارتباطات و فرهنگ به شمار مي آيد. همانگونه كه مي دانيم براي
حمايت و توجه به گونه هاي مختلف زندگي, رسيدن به درك چندگونگي ضروري است،زيرا
تكثر فرهنگي ميان مردم كه به شكلهاي نژادي, قومي, جنسي, مذهبي و شيوه و سنن
زندگي آنها وجود دارد بايد بدرستي شناخته شوند تا اين سرمايه هاي فرهنگي در
قالب ارتباطات صحيح و مؤثر اجتماعي به بافت زندگي ها غنا و رنگ تازه اي بخشند.
از سوي ديگر, تكثر فرهنگي در
قالب ارتباطات اجتماعي ناموزون و ناكارآمد, خطري بالقوه براي وحدت يك جامعه
بشمار مي آيد و در واقع خود يكي از عوامل مهم تجزيه فرهنگي است. امپراطوري
عثماني, اتحاد جماهير شوروي, يوگسلاوي و در ميان كشورهاي اسلامي افغانستان از
نمونه هاي تاريخي اين واقعيت به شمار مي آيند. امروزه علوم مختلف اجتماعي با
سامان دادن مطالعات ميان رشته اي در پي پيشگيري و حل چنين بحرانهايي برآمده
اند. ارائه اصول و بنيادهايي براي طراحي نظام ارتباطات فرهنگي كارآمد متناسب با
شرايط جوامع متكثر فرهنگي, يكي از مقاصد مهم مطالعات ميان رشته اي فرهنگ و
ارتباطات است.
جوامع اسلامي نيز از صدر اسلام
با موضوع تكثر فرهنگي و پيامدهاي مربوط به آن دست به گريبان بوده اند. آن زمان
كه پيامبر عظيم الشان اسلام (ص) در پي تحقق آرمان عالي خود يعني ايجاد حكومت
اسلامي در مدينه برآمد, مهمترين معضل موجود حل اختلافها و تخاصمهاي گذشته اقوام
و پيروان اديان در مدينه بود. اسلام با طرح بديع و مقدس مباني وحدت فرهنگي و
اجتماعي خود, نه تنها اين مشكل را به سادگي از پيش پاي برداشت, بلكه خود مدعي
وحدت مسلمانان از نژادها, اقوام, مليتها و فرهنگهاي گوناگون در سرتاسر دنيا شد
و آن را تحت عنوان عالي امت اسلامي براي جهانيان عرضه داشت و بنيادهاي نظامي از
ارتباطات فرهنگي را به اين منظور بنيان نهاد.
اين نوشتار به منظور بررسي و
ارائه برخي اصول و راهبردهاي اسلام در خصوص ارتباطات در جوامع اسلامي متكثر
فرهنگي تهيه شده است تا به گوشه اي از سؤالات متعدد موجود در زمينه چگونگي
روابط مطلوب ميان اقوام, نژادها و گروههاي فرهنگي مسلمان در جامعه اسلامي و نيز
ارتباط با اقليتهاي ديني پاسخ دهد و مباني وحدت فرهنگي جامعه اسلامي را مرور
نمايد. اميد است اين مختصر, دستمايه اي براي مطالعات دقيقتر و تفصيلي بعدي در
موضوع مورد بحث باشد.
مفهوم وحدت و تجزيه فرهنگي
توزين هر عنصر و پديده فرهنگي
در جامعه را مي توان بر روي يك پيوستار ترسيم كرد. مثلاً اگر پايبندي به يك
ارزش معيني را در نظر بگيريم, يك سر پيوستار حمايت و دفاع قاطعانه از آن ارزش و
برسر ديگر آن, ضديت با ارزش مورد نظر قرار مي گيرد و در ميانه آن بي تفاوتي
ارزشي جاي داده مي شود. هنگامي مي توانيم از فرهنگ به عنوان يك كل نسبتاً همگن
سخن بگوييم كه تعداد زيادي از جامعه بر مفاهيم, ارزشها و هنجارهاي مشابهي اتفاق
نظر و عمل داشته باشند. چگونگي توزيع يا عمل به يك عنصر فرهنگي را مي توان به
صورت سه نمودار فرضي ترسيم كرد. (عبدي، 1373، ف 1)
نمودار الف, نمايانگر اتفاق
نظر و عمل افراد بسياري از كل افراد جامعه حول ارزش يا باور ميانگين است. اين
حالت در جوامع سنتي و توتاليتر كه تنوع فرهنگي چنداني در آنها وجود ندارد
مشاهده مي شود. نمودار ب, مشهور به توزيع عادي از جمله توزيع هاي مشهور آمار
است و در بسياري حالات فرض مي شود كه توزيع يك متغير عادي است.در اين توزيع,
حدود دو سوم افراد در يك فاصله قابل قبولي (بعلاوه ومنهاي يك انحراف معيار) از
ميانگين قرار دارند. در جوامع امروزي با وجود تكثر و پراكندگي در باورها و
رفتارهاي اجتماعي و فرهنگي, توزيع بسياري از عناصر فرهنگ به صورت عادي مي باشد.
نمودار ج , در صورتي تحقق مي يابد كه پراكندگي توزيع بسيار گسترده بوده و تمركز
چنداني حول ميانگين نظرات و رفتارها وجود نداشته باشد. در اين صورت ممكن است دو
حالت به وقوع بپيوندد: يكي اين كه آن جزء فرهنگ كه از چنين توزيعي برخوردار
است, تاثير خود را در بقاء و حيات جامعه از دست داده باشد كه در چنين حالتي
تنوع شديد در آن مشكل ساز نخواهد بود.حالت ديگر در صورت چنين توزيعي در مقولات
مهم فرهنگي رخ مي دهد كه انسجام و همبستگي اجتماعي را دچار اختلال مي كند.
آنچه در اين بحث مهم است, وجود
وحدت نسبي است. براي شكوفا شدن فرهنگ يك ملت, افراط و تفريط در وحدت و اختلاف
يك مانع مهم بشمار مي آيد, اما تعيين ميزان مطلوب آن, بستگي به شرايط فرهنگي و
اجتماعي هر جامعه دارد. بنابراين, ما فقط مي توانيم بيانگر و نمايشگر بعضي
موارد باشيم كه در آن افراط و تفريط خطرناك است. يكي از اين موارد كه منجر به
تجزيه فرهنگي مي شود, نوع ويژه اي از توزيع است كه به مراتب پراكندگي آن بيشتر
از نمودار ج است. تجزيه فرهنگي زماني مصداق مي يابد كه دو ميانگين در پيوستار
جزء فرهنگ وجود داشته باشد يا به عبارت ديگر دو گروه افراطي و تفريطي نه تنها
در اقليت نباشند, بلكه در دو قطب متمايز متمركز شده و افراد ميانه به اقليت
تنزل يابند. در چنين حالتي توزيع افراد در پيوستار فرهنگ به صورت دوكوهانه در
مي آيد.
در اين نوع از توزيع فرهنگي,
ثقل ميانگين و افراد ميانه بسيار كاهش مي يايد و گرايش مسلط به سوي يكي از دو
قطب خواهد بود و همين امر سبب قطبي تر شدن آن عنصر فرهنگ خواهد شد. در تجزيه
فرهنگي فوق, دو نوع متمايز از يكديگر مي توان تشخيص داد. يكي هنگامي كه افراد
جامعه به لحاظ تعداد و فراواني در دو قطب متمركز مي شوند و ديگري زمان بيشتري
را برمي انگيزد. چرا كه جوامع در خصوص تفاوتهاي فرهنگي خود با ساير جوامع تساهل
نسبي دارند ولي نسبت به اين تضادها در جامعه خود سختگير هستند, علت آن نيز اين
است كه اينگونه تفاوتها اصل و بقاي جامعه را به خطر مي اندازند. (عبدي، 1373، ف
1)
آنچه كه تاكنون بيان شد در
خصوص ازهم پاشيدگي و تجزيه در عنصري از فرهنگ بود كه گروهي به يكسوي آن و گروهي
ديگر به سوي مخالف آن گرايش مي يابند كه در اثر آن همبستگي عناصر فرهنگي و ثبات
اجتماعي دچار اختلال مي شود ولي نوع ديگري ازهم پاشيدگي فرهنگي نيز متصور است
كه اليوت آن را چنين توضيح مي دهد : «هرچند به نظر چنين مي رسد كه پيشرفت تمدن,
گروههاي فرهنگي متخصص تري را پديد مي آورد, نبايد توقع داشته باشيم كه اين
توسعه از تعرض خطرناك مصون بماند. پيامد تخصصي شدن فرهنگ, چه بسا كه ازهم پاشده
شدن فرهنگي را به دنبال داشته باشد و اين ريشه اي ترين مصيبتي است كه مي تواند
بر يك جامعه نازل شود. اين تنها نوع ازهم پاشيدگي نيست يا تنها جنبه اي نيست كه
در آن مي توان ازهم پاشيدگي را مورد مطالعه قرار داد, ولي بي توجهي به علت
ومعلول ازهم پاشيدگي فرهنگي, جدي ترين ضايعه است... اين ضايعه نبايد با بيماري
در يك نظام كاست يكي گرفته شود, مانند آنچه در مذهب هندو پديد آمد.
ازهم پاشيدگي فرهنگي زماني
پديدار مي شود كه دو يا چند قشر چنان از هم جدا شوند كه در عمل به فرهنگهاي
متمايز تبديل گردند، يا فرهنگ در سطح گروه بالاتر به بخشهايي تقسيم شود كه هر
يك به تنهايي نمايشگر يك فعاليت فرهنگي باشد ... عقايد و آداب مذهبي, فلسفه و
هنر, همه گرفتار اين گرايش (در غرب) هستند كه به صورت حوزه هايي تك افتاده در
آيند كه بخش كوچكي از افراد حول يك قطب متمركز مي شوند ولي اين بخش كوچك به
لحاظ كيفي و تاثيرگذاري بر جامعه, نقش مؤثر و بسياري دارد. اين دو نوع تجزيه را
مي توان تجزيه كمي و كيفي ناميد.
همانگونه كه بيان شد, فرهنگ
شامل دو عنصر ارزشها- آرمانها و هنجارها – و رفتارهاست كه ارزشها ذهني و
رفتارها عيني هستند و قطبي شدن و تجزيه هر يك بر ديگري تاثير مي گذارد. اگر چه
هر قطبيتي به كاهش وحدت و مفاهمه افراد جامعه از يكديگر مي انجامد, ولي الزاماً
به تضاد در تجزيه اجتماعي منجر نمي شود. مشكل زماني آغاز مي شود كه رفتارها با
يكديگر تداخل داشته باشند يا به لحاظ نمادي افراد جامعه آن رفتارها يا ارزشها
را مال خود يا جامعه تلقي كنند. در اين صورت, قطبي شدن فرهنگ به تضاد در رفتار,
تنوع و احتمالاً تجزيه منجر مي شود.
يكي از مسائل مهم در تجزيه
فرهنگي, تفكيك در مجموعه ارزشي و رفتاري از يكديگر است. از آنجا كه رفتارها
عيني هستند, فارغ از اين فشارها مي توانند مسيري ديگر را در پيش گيرند. از اين
رو, بايد مراقب بود كه در سياست گذاري هاي فرهنگي تنها به رفتارهاي قابل مشاهده
بسنده ننماييم, بلكه ارزشها و آرمانهاي فرهنگي را نيز مورد دقت و توجه قرار
دهيم، چرا كه هر چه فاصله ميان اين دو بخش فرهنگ از يكديگر بيشتر شود, عدم
تعادل فرهنگي افزونتر مي گردد.
بايد توجه داشت كه تجزيه
فرهنگي هر چند اندك باشد, در مقايسه با اختلافات فرهنگي ميان ملتها گرچه زياد
باشد, حساسيت ارتباطي با يكديگر توسط گروهها توسعه مي يابند. حساسيت هنري با
جدا شدنش از حساسيت مذهبي و حساسيت مذهبي با دوري گزيدن از حساسيت هنري سطحي
شده است و نشانه هاي آداب چه بسا كه صرفاً براي چند بازمانده طبقه اي محو شده
باقي بماند... از هم پاشيدگي در سطوح بالاتر نه تنها مايه نگراني گروهي است كه
آشكارا به آن مبتلا شده, بلكه مايه نگراني همه مردم است.» (اليوت، 1369)
بنابراين از نظر اليوت, تجزيه
و از هم پاشيدگي فرهنگي فقط به شكل گيري دو فرهنگ جداگانه محدود نمي شود, بلكه
ممكن است اجزاء فرهنگ پيوستگي خود را از دست بدهند و ارتباط آنها قطع شود. به
عبارت ديگر در نوع اول از تجزيه, فرهنگهاي پديد آمده داراي كليه اجزاء فرهنگ به
هم پيوسته هستند ولي در نوع ديگر از هم پاشيدگي فرهنگي, ارتباط ميان اجزاء آن
مثل دين و هنر از ميان مي رود. اگرچه نوع دوم بيشتر در جوامع غربي و نوع اول
بيشتر در جوامع در حال توسعه رخ مي دهد.
عوامل تهديد كننده وحدت
فرهنگي
جامعه اي كه برخوردار از ويژگي
تكثر فرهنگي است, در آن, خرده فرهنگها و ضد فرهنگها نقشهاي مهم تر و موثرتري
ايفا مي كنند كه در موضوع يكپارچگي و وحدت فرهنگي و در مقابل آن تنازع و تجزيه
فرهنگي بايد بدانها توجه ويژه داشت. خرده فرهنگها عبارت از گروههايي هستند كه
در فرهنگ جامع سهيم بوده و داراي ارزشها, هنجارها و شيوه هاي زندگي خاص خود مي
باشند. ضد فرهنگ نيز خرده فرهنگي است كه ارزشها, هنجارها و شيوه زندگي آن
اساساً با فرهنگ حاكم در تضاد مي باشد. چنين گروهي آگاهانه برخي از مهمترين
هنجارهاي جامعه بزرگتر را رد مي كنند. از انواع خرده فرهنگ مي توان به فرهنگهاي
نژادي, قومي و مذهبي اشاره نمود كه به ميزان عدم تطابق و تجانس اين خرده
فرهنگها با فرهنگ عمومي, جامعه دچار عدم ثبات نيز خواهد شد و در مقابل هر چه
ميان عناصر متفاوت فرهنگي و خرده فرهنگهاي يك جامعه با فرهنگ كلي, يگانگي و
سازگاري وجود داشته باشد, توسعه سياسي و حل و فصل مشكلات آن آسان تر صورت مي
پذيرد.
بر پايه آنچه بيان شد, تنشها و
تعارضات فرهنگي يك جامعه متاثر از عوامل گوناگوني است كه خطرات بالقوه يكپارچگي
فرهنگي آن جامعه به شمار مي آيند. برخي از اين عوامل بيروني و متاثر از تماس
جامعه با محيط بيرون است كه ميزان تاثيرپذيري از جوامع ديگر متاثر از فاصله,
مقدار ومدت تماس فرهنگي و نيز ميزان تجانس فرهنگهاي دو جامعه با يكديگر مي باشد
كه در اثر آن ممكن است برخي خرده فرهنگها و ضد فرهنگها تقويت شده و موجبات از
ميان رفتن تعادل فرهنگي را فراهم آورند, بويژه در مواقعي كه دشمنان يك جامعه در
صدد ايجاد اختلاف و بحران سازي فرهنگي باشند و برنامه هايي در اين خصوص را
طراحي نمايند.بسياري از عوامل تهديد كننده وحدت فرهنگي يك جامعه را بايد در
داخل جستجو كرد. گاه اين عوامل در اثر تغييرات و ساخت اجتماعي پديد مي آيند و
ضعف هنجارها در نظارت بر نقشها و رفتارهاي افراد جامعه و در نتيجه تكثر
نابهنجار فرهنگ و نظام گسيختگي را سبب مي شوند و گاه در اثر وجود پاره فرهنگهاي
جذب نشده در جامعه بزرگتر كه عمدتاً شامل اقيلتهاي قومي, نژادي, زباني, مذهبي و
غيره است، ناهمگوني و تنشهاي فرهنگي به وجود مي آيند. به طور كل عوامل ريشه اي
تعارضهاي فرهنگي را مي توان بر اين ترتيب دسته بندي كرد:
1ـ نژاد پرستي: يكي از عوامل
فرهنگي كه سبب بروز تضاد ميان انسانها شده و ارتباطات انساني را دچار اختلال مي
سازد, اعتقاد و عمل به برتري نژادي است. مطابق تئوريهاي نژاد پرستانه, انسانها
داراي جوهر واحد نبوده بلكه بعضي از نژادها نسبت به بعضي ديگر از برتريها و
امتيازات كيفي برخوردار مي باشند و بايد قيموميت ساير نژادها را بر عهده گيرند
و در يك جمله نژاد پرستي گفتمان تمييز است. بارزترين نمونه اين نقش و تنازع
فرهنگي كه ارتباطات درون فرهنگي و ميان فرهنگي بسياري از جوامع را در طول تاريخ
متاثر از خويش ساخته است, برتري نژاد سفيد بر سياه است. در طول تاريخ سياهان به
عنوان نژاد پست, مورد اهانت و تحقير واقع شده اند و حتي بدنهاي آنها دستمايه
تفريح و سرگرمي نژاد سفيد بوده است. نژاد پرستي توجيه ايدئولوژيكي اعمال
وحشيانه بشر و سوء استفاده از سياهان در كارهاي كثيف و طاقت فرسا بوده است.
همچنين بر اساس رنگ پوست تقابلهايي مطرح گرديده است همانند شر در برابر خير و
بربريت در برابر متمدن بودن.
اين تصور نژاد پرستانه تا آنجا
رسوخ فرهنگي پيدا كرد كه برخي انديشمندان غربي مدعي دانش و فرهنگ را نيز متاثر
از خويش ساخت؛ ديويد هيوم اختلاف نژادي ميان رنگين پوستان و سفيدها را نوعي
اختلاف ماهوي مي داند كه سبب اختلاف در دستاوردهاي تمدني بين دو نژاد شده است.
توماس جفرسون منادي نظريه روشنگرانه برابري انسانها, معتقد است كه طبيعت به
لحاظ عقل, بخششي نسبت به سياهان نداشته است. اما نوئل كانت نيز مي گويد كه
اختلاف در توانايي ذهني در حد اختلاف در رنگ پوست جدي است
(Jordan, 1995, PP.285-286)
و در دائرةالمعارف بريتانيكا آمده است: «هيچ سياهي تا به حال در علم, شعر و هنر
با سفيدها برابر نبوده است».
(1884, V.XVII,P.318)
2ـ قوم پرستي: يكي ديگر از
عوامل تفرقه و جدايي در ميان انسانها, محور قرار دادن قوم يا ملتي خاص است كه
از آن به ناسيونالسيم تعبير مي شود. قوم پرستي به معناي امروزي آن با تاكيد بر
عواملي چون خاك, خون, زبان, تاريخ, شرايط اقليمي و از اين دست, وحدت امت بشري
را دچارمخاطره نموده و مانع اتحاد ملت ها بر اساس پيوندهاي اصيل انساني گرديده
است. امروزه ارتباطات ميان فرهنگي اقوام و ملتها به ميزان قوم مداري ايشان دچار
اختلال گرديده و نزاعهاي قومي بسياري را سبب شده است كه از جمله مي توان به
جنگهاي بالكان, جنگ افغانستان و بحرانهاي قاره سياه اشاره داشت.
نظريه هاي مربوط به مليت گرايي
فراوان و گاه در تعارض با يكديگر است. يوهان هردر (1803 – 1744 ) و يوهان فيخته
(1814 – 1762) از فلاسفه آلمان به نقش زبان و تاريخ در پيدايش شعور ملي و تكوين
قوميت تاكيد فراوان ورزيده و زبان را نمودار جوهر روح ملي و هويت جداگانه هر
ملت معرفي نمودند و كساني چون نامق كمال در تركيه (1888 – 1840) و عبدا... نديم
و ساطع الحصري(1969ـ1880) در مصر به ترويج اين نظريه پرداختند, اما ناسيوناليسم
فرانسه برخلاف ناسيوناليسم آلماني, اشتراك در زبان و تاريخ را براي پيدايش وطني
كافي ندانسته و به پيروي از نظريه ارنست رنان, خواست و اراده افراد را مورد
تاكيد قرار داد. عده اي ديگر از جمله فوير باخ و مصطفي كامل به اهميت و نقش
تعيين كننده مرزوبوم و محيط طبيعي در تكوين مليت و پيدايش شعور ملي تاكيد
ورزيدند. (سادات، 1358، ص 29)
3ـ اختلافات ديني و مذهبي: دين
يكي از عناصر عمده و موثر در تنظيم ارتباطات دروني و بروني جوامع شمرده مي شود.
در درون جوامع ديني, مذاهب گوناگون, روابط اجتماعي را متاثر از خويش مي سازند.
در سيستمهاي مذهب محور, نحوه تعامل با اقليتهاي ديني و مذهبي همواره يكي از
مسائل فرهنگي و معضلات اجتماعي محسوب مي شده است. زماني حكومتهاي متعصب
يهودي,شرايط سختي را براي اقليت مسيحي پيش آوردند و با تعصب بر ويژگيهاي نژادي
و مذهبي يهود, رفتاري ضد انساني را نسبت به غير يهوديان اعمال كردند. اما از
نخستين سالهاي قرن چهارم مسيحي با رسمي شدن دين مسيحيت در روم,عرصه بر يهوديان
تنگ شد تا جايي كه دايره المعارف بزرگ بريتانيا مي نويسد:تمامي قسمتهاي اروپا
در قرن شانزدهم ميلادي به روي يهود بسته بود و تنها در قسمتي از شمال ايتاليا و
قسمت نا چيزي از آلمان و فرانسه, يهود بهره اي از آزادي داشت. در سال 1648
قانوني از پارلمان انگلستان گذشت كه بر اساس آن مخالفان اصل تثليث به اعدام
محكوم مي شدند. با رسمي شدن مذهب پروتستان در انگلستان به سال 1688 مقرر شد كه
هيچ مسيحي كاتوليك حق انجام مراسم مذهبي را در اين كشور ندارد، در حالي كه
حكومتهاي كاتوليك فرانسه تا اواخر قرن هفدهم ميلادي, سختگيريهاي بسياري را بر
پروتستانها اعمال نمود.
مشكلات مربوط به اقليتها به
تدريج در عهدنامه هاي قرون 17 و 18 و 19 مانند عهدنامه وستفالي و وين, عهدنامه
1856 پاريس و عهدنامه 1878 برلن مورد توجه قرار گرفت و بر آزاديهاي آنها تاكيد
شد. سرانجام با تشكيل جامعه ملل پس از جنگ جهاني اول, مساله حمايت از اقليتها و
رعايت حقوق آنها حوزه ي بين المللي يافت و جامعه ملل مقرر نمود: «
براي تضمين احترام و رعايت حقوق اقليتها بايد تعهدات دول در مورد اقليتها در
قوانين اساسي آنها منعكس شود و علاوه بر اين, جامعه ملل مراقبت خواهد نمود كه
اين تعهدات اجراء شود.» (صفدري، 1340، ص 235)
پس از جنگ جهاني دوم و تشكيل
سازمان ملل متحد, اگرچه منشور ملل متحد به بخشي از آزادي ها و حقوق اساسي بشر
توجه خاص مبذول داشت ولي اقليتها به طور خاص مورد حمايت واقع نشدند. مجمع عمومي
سازمان ملل در نخستين اجلاسيه خود اعلام نمود: مصلحت عاليه جامعه بشريت اقتضا
مي كند كه به آزار و ايذاي افراد بشر و تبعيضات مذهبي و نژادي خاتمه داده شود.
در اجراي اين تصميم, كميسيون حقوق بشر و كميسيون فرعي حمايت اقليتها و جلوگيري
از تبعيض در سال 1947 شروع به كار نمود ولي مجموعه اين اقدامات به توصيه ها و
تاكيدات ختم شد و به اين ترتيب, تاكنون شكل اقليتها از جمله اقليتهاي ديني به
عنوان يك موضوع مورد بحث باقي مانده است.
در جوامع اسلامي نيز حضور
اقليتهاي ديني و اقليتهاي مذهبي اسلامي يكي از مشكلات ارتباطات فرهنگي آنها
محسوب شده است. مقصود از مذاهب, روشها و مسلك هاي كلامي, فقهي يا اخلاقي است كه
در داخل اردوگاه اسلامي پديده آمده است. در حال حاضر مسلمانها به دو دسته اهل
سنت و شيعه تقسيم مي شوند كه هر يك داراي مذاهب فقهي متعددي مي باشند. متاسفانه
جهل اين مذاهب نسبت به يكديگر و به اسلام راستين, تهمت و افتراي پيروان مذاهب
به يكديگر, تحزب و تعصب مذهبي, تحميل عقايد به جاي گفتگو و دسيسه هاي استعماري
و از همه مهمتر هوا و هوسهاي نفساني, اختلافات مذهبي را تشديد نموده و ارتباطات
ميان آنها را مختل ساخته است و گاه به نزاعهاي نظامي و تجزيه فرهنگي منجر شده
است.
وجود اين اختلافهاي نژادي,
قومي, مذهبي و غيره عقايد قالبي را پديد مي آورد كه بر چگونگي فرايند اطلاعات
ساير افراد و گروهها تاثير مي گذارد. با ايجاد چنين عقايدي, افراد اطلاعاتي را
بر مي گزينند كه مطابق با آن عقايد باشد و اطلاعاتي را هم كه با آن عقيده قالبي
مطابقت نداشته باشد مردود مي شمارند. در نتيجه آنها بسادگي اطلاعاتي مي سازند
كه در رابطه با درون گروه فرهنگي مثبت و در رابطه با برون گروه منفي مي شود.
همچنين آنها اطلاعاتي را كه با عقايد قالبي ايشان سازگار است بيشتر از ساير
اطلاعات به خاطر مي آورند. به اين ترتيب, بهنگام تماس مردم با گروههايي كه
درباره آنها عقايد قالبي روشني دارند خودبخود آن عقيده فعال شده و در تنظيم
روابط اجتماعي آنها تاثير گذار مي شود. عقايد قالبي نادرست و گاه افراطي فرهنگي
كه در اثر اختلافهاي فرهنگي پديد آمده اند, نقشي مهم در اختلالات فرهنگي يك
جامعه دارند. (تريانديس، 1376، صص 407-412)
علاوه بر آنچه بيان شد, پديده
تكثر نابهنجار فرهنگي كه منجر به نظام گسيختگي مي شود متاثر از عواملي است كه
برخي از آنها عبارتند از :
- هرگاه در يك اجتماع, اجتماعي
كردن افراد بدرستي صورت نگيرد.
- هرگاه در يك نظام اجتماعي
ناراحتيهاي موجود هيچ راهي جهت تخفيف نيابد.
- هرگاه نظام اجتماعي با محيط
همخواني نداشته باشد.
- هرگاه هدفهاي نظام مشخص
باشد، اما همه اعضاء امكان دست يافتن به هدفهاي تعيين شده را نداشته باشند.
- هرگاه ارتباط كافي ميان
گروههاي مختلف جامعه وجود نداشته باشد.
- هرگاه پايگاههاي مختلف افراد
در اجتماع با يكديگر تناسب و همخواني نداشته باشد و از اين نظر بر آنان فشارهاي
مختلفي وارد شود. (رودلف، 1356، صص 128-130)
اسلام و مساله تكثر فرهنگي
در جامعه اسلامي
همان گونه كه پيش از اين بيان
شد, تكثر فرهنگي در يك جامعه هم مي تواند به عنوان عامل مهم و مؤثر در رشد و
تكامل يك جامعه عمل كند و هم خود عاملي بازدارنده در اين مسير باشد . عناصر
متعدد فرهنگي سبب چنين تكثري در جامعه هستند كه از اين ميان به سه عنصر مهم
نژاد, قوم و مذهب از ديدگاه اسلام مي پردازيم كه پيش از اين به عنوان عوامل
اصلي تهديد كننده وحدت فرهنگي مورد بحث قرار گرفتند.
از ابتداي ظهور اسلام, حضور
نژادهاي گوناگون در مدينه النبي, سؤالات متعددي را در خصوص ديدگاههاي اسلام به
موضوع ارتباطات ميان نژادهاي گوناگون بر مي انگيخت . آيات قرآن, روايات پيامبر
(ص) و ائمه معصومين (ع) و نيز سيره ايشان گواه اين معناست كه از نظر اسلام كليه
تئوريهاي نژاد پرستانه مطرود و محكوم است و هيچ گاه عنصر نژاد مايه فضل يك
مسلمان بر ديگري نبوده است. از نظر قرآن اساساً بشر خلق شده است كه امت واحد
باشد :
«و ما كان الناس الا امه واحده
فاختلفوا و...» (يونس/19)
«مردم در اصل يك ملت واحد
بودند, سپس اختلاف پيدا كردند»
همان گونه كه در آيه 13 سوره
حجرات آمده است، از نظر اسلام نژاد همه خاكي است, همه از يك نژاد هستند و اگر
اختلافاتي در ظاهر باشد, همه در حكم اعراض بوده و هيچ يك در حكم جوهر نمي باشد,
چرا كه جوهر آنها واحد است. چنين اختلافهاي ظاهري سبب برتري يك عده از انسانها
بر ديگران نيست, بلكه معيار برتري را بايد در ويژگيهاي معنوي انسانها و در
تقواي آنها جستجو كرد.
پيامبر اسلام در روز نهم حجه
الوداع در صحراي عرفات مسلمانان را فرا خواند و خطاب به جمع مسلمين, پيام
تاريخي خود را بيان فرمود و در بخشي از آن بيان داشت:
« اي مردم بدانيد كه خداوند
شما واحد است و پدر شما هم واحد است, همه شما از آدميد و آدم نيز از خاك است,
همانا عزيزترين شما در پيشگاه ربوبيت پرهيزگارترين شماست.» (نهج الفصاحه، ص
675)
در واقع پيامبر اسلام در اين
قسمت از بيانات خود اساس ارزشها و بنيان معنوي جامعه اسلامي را بيان فرمود و در
مقابل كساني كه دم از برتري نژادي مي زنند, شعار وحدت نژادي سرداد و به صراحت
فرمود كه نژاد همگان واحد و همانا نژاد خاكي است.
اندكي توجه به مفاهيم اسلامي
به خوبي نشان مي دهد كه اسلام دين فطري و بشري و در نتيجه يك ايدئولوژي الهي
براي عموم افراد انسانها در تمام زمانها و مكانهاست. به همين جهت نيز قرآن خطاب
كلي «يا ايهاالناس» را بارها و بارها به كار برده است و در آيات متعددي نظير
آيه 28 سوره سبا در مقام بيان خصوصيت رسالت آسماني پيامبر اسلام مي فرمايد:
« و ما ارسلناك الا كافه للناس
بشيراً و نذيراً و لكن اكثر الناس لايعلمون.»
« (اي پيامبر) ما تو را جز
بشارت دهنده و بيم رسان براي عموم مردم نفرستاده ايم ولي بيشتر مردم نمي
دانند.»
همان گونه كه ملاحظه مي شود,
خطاب قرآن به همه مردم است. هر انساني كه در روي اين كره خاكي به وجود آيد, در
هر پاره اي و مقطعي از زمان و مكان كه باشد, پيام اسلام شامل حال او خواهد بود.
با چنين ديدگاه فرا قوم گرايي
است كه در جامعه اسلامي پيامبر, بلال حبشي, سلمان فارسي وصهيب رومي در كنار
ابوذر غفاري و عمار ياسر قرار داشتند تا آنجا كه وقتي از سلمان, صحابي بزرگ
پيامبر, پرسيده مي شود كه كيستي و پدرت چه كسي بود؟ جواب مي دهد:
«من فرزند يكي از بندگان خدايم, برده بودم و خداوند مرا به وسيله پيامبرش آزاد
كرد و گمراه بودم و بدست پيامبرش هدايتم فرمود.» (مطهري، 1375، صص 74-75)
وپيامبر نيز مي فرمايد:«هيچ عربي بر عجمي برتري ندارد, مگر در سايه پرهيزگاري.»
(نهج الفصاحه، ص 675) در زمان خلافت علي (ع) نيز وقتي دو زن كه يكي عرب و ديگري
غير عرب بود. براي قضاوت به آن حضرت رجوع مي كنند, زن عرب از اين كه آن حضرت هر
دو را به يك چشم مي نگرد ناراحت مي شود . حضرت علي (ع) دو مشت خاك از زمين بر
مي دارند و مي فرمايند: «من هرچه در اين دو مشت خاك مي نگرم اختلافي بين اين دو
نمي بينم .»
امروزه در جوامع اسلامي, تكثر
قومي با پيشينه هاي تاريخي, فرهنگي و نيز موقعيتهاي كنوني متنوع, كم و بيش وجود
دارد. از ديدگاه اسلام مصاديق اين تكثر تا زماني كه در تخالف با ايدئولوژي
اسلامي نباشند محترم هستند و در عين حال, سياستهاي فرهنگي ملي و فراملي نبايد
هيچ گاه به سياستهاي قوم محور تبديل شوند و روابط فرهنگي را به جاي محوريت تقوي
و برادري ديني, متاثر از خويش سازند. همان گونه كه پيامبر اسلام فرمود :
«آنان كه به قوميت خود افتخار
مي كنند, آن را رها كنند كه آن جز ذغالي از ذغالهاي جهنم نيست.» (حكيمي، 1360،
صص 92-93) همچنين مي فرمايد : « عربيت پدر كسي به شمار نمي رود و فقط زبان
گويايي است, آن كه عملش نتواند او را به جايي رساند حسب و نسبش هم او را به
جايي نخواهد رساند» (بحارالانوار، ج 21، ص 137)
و به قول اقبال لاهوري:
امر حق را حجت و دعوا يكي است
خيمه هاي ما جدا, دلها يكي است
از
حجاز و چين و ايرانيم ما شبنم يك صبح خندانيم ما
يكي ديگر از مصاديق تكثر
فرهنگي در جامعه اسلامي, حضور مذاهب اسلامي متعدد است كه شايد مهمترين عامل
تهديد كننده وحدت فرهنگي جامعه اسلامي در طول تاريخ به شمار مي آمده است و
استعمارگران از اين عنصر فرهنگي, به منظور تحقق مقاصد شوم خود بهره مي برده اند
و در اين ميان, علماي شيعه و اهل تسنن همچون مصلحاني بزرگ متوجه خطر شدند و در
جهت تقريب ميان مذاهب اسلامي دست به تاليف آثار بزرگ و اقدامات اجتماعي زدند.
خوب است در اين مقام, با ديدگاه اسلام به موضوع ارتباطات در جامعه اسلامي متكثر
مذهبي, از زبان ايشان آشنا شويم.
مرحوم كاشف الغطاء, عالم شيعي,
در سخن معروف خود مي گويد : «بني الاسلام علي كلمتين :كلمه التوحيد و توحيد
الكلمه»وي وحدت كلمه را در رديف كلمه توحيد قرار داده است تا اهميت آن را مجسم
كند. در جايي ديگر ايشان در خصوص ارتباط مذاهب اسلامي با يكديگر بيان مي دارد :
«پس از اين كه مسلمانان بر
وجوب اخذ و پيروي از نصوص قرآن كريم اتفاق دارند, ديگر چه عذري براي اين همه
دوري ودشمني متقابل و عداوت و بغضاء دارند؟ قرآن براي وحدت و گرد آوردن ايشان
كافي است, حال اختلاف و غير آن به هر پايه كه مي خواهد برسد, زيرا قرآن مانند
رابطه و رشته اي محكم, آنان را در بسياري از اصول و فروع جمع مي كند و آنان را
در محكم ترين روابط, يعني توحيد, نبوت, قبله و جز اينها از اركان و دعائم اسلام
مشترك مي سازد . اختلاف راي در فهم و استنباط از قرآن در پاره اي از مسائل, از
قبيل اختلاف در اجتهاد است كه باعث دشمني و كينه نسبت به هم مي شود.
بزرگترين فرق جوهري, بلكه
شايد تنها فارق بين دو طائفه سني وشيعي, همانا مساله امامت است كه در اين مساله
طرفين در دو خط ايستاده اند... حال با اين فاصله وسيع ميان دو طايفه, آيا كسي
از شيعه را مي يابي كه بگويد كسي كه قابل به امامت نباشد مسلمان نيست يا كسي از
اهل سنت را مي يابي كه بگويد قائل به امامت خارج از اسلام است ( لا و كلا ). پس
قول به امامت و عدم آن, با وحدت جامعه اسلامي و حكام قطعي آن, از قبيل حرمت خون
و مال و عرض مسلمانان و لزوم برادري و حفظ حرمت يكديگر و عدم جواز غيبت و
بسياري از امثال آن از حقوق مسلمان بر مسلمان, برخورد ندارد و به آن صدمه نمي
زند.» (واعظ زاده خراساني، 1362، ص 223)
علامه شيخ محمد جواد مغنيه,
زير عنوان ضروريات دين و مذهب بيان مي كند:
« مسلمان كسي است كه هر آنچه
را اسلام, از اصول و فروع, معتبر دانسته و پذيرفته, بدان معتقد باشد و آن اصول
سه تا است: توحيد و نبوت و معاد, پس كسي كه در يكي از اين سه اصل شك روا دارد
يا از روي قصور و تقصير از آن غافل شود مسلمان نيست و كسي كه از روي جزم بدانها
ايمان داشته باشد مسلمان است, اعم از اين كه ايمان وي از روي نظر و اجتهاد باشد
يا از روي تقليد, به شرطي كه موافق حق باشد. » (واعظ زاده خراساني، 1362، ص
224)
همچنين از ميان علماء و اهل
سنت بزرگاني بودند كه با ادعاهاي انحصارطلبانه برخي مذاهب اسلامي به مقابله
برخاستند و گامهاي موثري در جهت تقريب ميان مذاهب و وحدت فرهنگي جوامع اسلامي
برداشتند. شيخ محمد شلتوت (1963ـ1893) شيخ و رييس دانشگاه الازهر, يكي از اين
بزرگان است كه در پاسخ به سوال در خصوص جواز پيروي از مذهب اماميه اثني عشري,
فتوا داد:
«1ـ آيين اسلام هيچ يك از
پيروان خود را ملزم به پيروي از مكتب معيني نكرده, بلكه هر مسلماني مي تواند از
هر مكتبي كه به طور صحيح نقل شده و احكام آن در كتب مخصوص به خود مدون گشته است
پيروي كند و كسي كه مقلد يكي از اين مكتبهاي چهارگانه باشد, مي تواند به مكتب
ديگري, هر مكتبي باشد منتقل شود.
2ـ مكتب جعفري معروف به مذهب
امامي اثني عشري, مكتبي است كه شرعاً پيروي از آن مانند پيروي از مكتبهاي اهل
سنت جايز مي باشد.
بنابراين, سزاوار است كه
مسلمانان اين حقيقت را دريابند و از تعصب نا حق و ناروايي كه نسبت به مكتب
معيني دارند, دوري گزينند, زيرا دين خدا و شريعت او تابع مكتبي نبوده و در
انحصار و احتكار مكتب معيني نخواهد بود.
بلكه همه مجتهد بوده,
اجتهادشان مورد قبول درگاه باريتعالي است و كساني كه اهل نظر و اجتهاد نيستند
مي توانند از هر مكتبي كه مورد نظرشان است تقليد نموده و از احكام فقه آن پيروي
كنند و در اين مورد فرقي ميان عبادات و معاملات نيست.» (وزارت ارشاد، 1362، صص
379-380)
از ميان مناديان بزرگ وحدت
اسلامي مي توان به سيدجمال الدين اسدآبادي, شيخ محمدعبده, عبدالرحمن كواكبي,
ميرزاي شيرازي, سيدمحمد طباطبايي, مرحوم بهبهاني, شهيدفضل ا...نوري, شهيدآيه
ا...مدرس, اقبال لاهوري, آيه ا...العظمي بروجردي و امام خميني(ره) اشاره داشت.
امام خميني در اين خصوص بيان داشته اند:
« وحدت همان چيزي است كه در
قرآن درباره آن سفارش شده است و ائمه(ع) مسلمين را به اين مساله دعوت كرده اند
و اصلاً دعوت به اسلام, دعوت به وحدت است, به اين معنا كه همه در كلمه اسلام با
هم مجتمع شوند.»
در اين بخش به مباني وحدت از
ديدگاه اسلام اشاره نماييم تا روشن شود كه پايه هاي وحدت در جامعه اسلامي بر
مباني استوار است كه با حضور عناصري همچون مذهب, نژاد, مليت, قوميت, زبان و از
اين دست مورد تهديد قرار نمي گيرد.
مباني وحدت در فرهنگ اسلامي
يكپارچگي و وحدت فرهنگي در
جامعه اسلامي كه با نوعي ارتباطات متعادل ميان گروههاي فرهنگي توام است, در گرو
توجه به اصولي است كه ذيلاً به برخي از مهمترين آنها اشاره مي شود:
1ـ وحدت عقيده يا ايدئولوژيك
براي استقرار وحدت و همبستگي
ديني يك جمع, اشتراك در عقيده و جهان بيني از مباني اوليه بوده و بدون وجود
چنين اشتراكي, وحدتي عميق, فراگير و پايدار محقق نمي شود؛ از ديدگاه اسلام پايه
اعتقاد اسلامي بر محور خدا و يكتا پرستي قرار دارد:
«يا ايها الذين امنوا اتقو
الله حق تقاته و لا تموتن الا وانتم مسلمون و اعتصموا بحبل الله جميعاً و لا
تفرقوا » (آل عمران/ 103و 102)
« اي كساني كه ايمان آورده
ايد, از خدا آن گونه كه حق پروا كردن از اوست, پروا كنيد و زينهار, جز مسلمان
نميريد و همگي به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد. »
همچنين خداوند در قرآن مي
فرمايد: «ان هذه امتكم امه واحده و انا ربكم فاعبدون» (انبياء / 92).
« اين امت شما امتي واحد است و
من پروردگار شما هستم, پس مرا عبادت كنيد. »
در واقع بر پايه اين اصل دين
است كه دو اصل ديگر يعني نبوت و معاد به عنوان پايه هاي مسلمان بودن يك فرد
شناخته شده است. اعتقاد به اين سه اصل, در مسلمان بودن فرد از لحاظ عقيده كافي
است و سه پايه اصلي عقيده مشترك همه مذاهب اسلامي به شمار مي آيد. به اين
ترتيب, همه گروههاي مذهبي در فرهنگ اسلامي مي توانند بر اين عقيده مشترك به
عنوان مباني مسلمان بودن اتكا كنند و ارتباطات صحيح اجتماعي را مبناي اين
اعتقاد شكل دهند و از تكيه بر موارد اختلاف بپرهيزند.
« شرع لكم من الدين ما وصي به
نوحاً والذي اوحينا و ما وصينا به ابراهيم و موسي و عيسي ان اقيمو الدين و لا
تتفرقوا فيه... » (شوري / 13)
« از دين آنچه را كه به نوح
درباره آن سفارش كرد, به شما تشريع كرد و آنچه را به تو وحي كرديم و آنچه را كه
درباره آن به ابراهيم و موسي و عيسي سفارش نموديم كه دين را بر پا داريد و در
آن تفرقه اندازي مكنيد. »
2ـ وحدت پيروي از پيامبر اكرم
(ص)
به اتفاق نظر همه مذاهب
اسلامي, كتاب الهي و سنت پيامبر محور ضوابط و قواعد اسلامي است و در اين جهت
اختلافي وجود ندارد. همان گونه كه قرآن مي فرمايد:
« يا ايها الذين امنوا اطيعوا
الله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم فان تنازعتم في شي فردوه الي الله و
الرسول ان كنتم تومنون بالله و اليوم الاخر ذلك خير و احسن تاويلا. » (نساء /
59)
« اي كساني كه ايمان آورده
ايد, خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياء امر خود را نيز اطاعت كنيد, پس هرگاه
در امري اختلاف نظر يافتيد, اگر به خدا و روز آخرت ايمان داريد, آن را به
(كتاب) خدا و (سنت) پيامبر عرضه بداريد, اين بهتر و نيك فرجام تر است. »
همچنين مي فرمايد:
« و اطيعوالله و رسوله و لا
تنازعوا وتفشلوا تذهب ريحكم و اصبروا و ان الله مع الصابرين » (انفال/46)
« از خدا و پيامبرش اطاعت كنيد
و با هم نزاع مكنيد كه سست شويد و آبروي شما از ميان برود و صبر كنيد كه خدا با
شكيبايان است. »
بلي, از كتاب و سنت گذشته,
اختلاف است كه حجت ديگري هم وجود دارد يا خير؟ شيعه در اينجا به سنت ائمه
معصومين (ع) نيز معتقد است, در حالي كه اهل سنت, قول آنان را تنها به عنوان يك
روايت يا فتواي يك فقيه دانسته و حجيت ذاتي آن را قبول ندارد. حتي در خود سنت
از نظر شيعه و اهل سنت اختلاف نظر وجود دارد, يعني در اين كه سنت پيامبر حجت و
سند مانند قرآن واجب الاتباع است هم داستانند, اما اختلاف در اين است كه آيا
فلان سخن, سنت و گفته پيامبر است يا مجعول است. اين اختلاف در صغري است و نه در
كبري و در بين شيعه و اهل سنت كسي را نمي توان يافت كه چيزي را سنت بداند و
بدان استناد نكند. خلاصه اين كه, مذاهب اسلامي باتكيه بر اصول عالي اعتقادي و
عمل مشترك خود مي توانند از موارد اختلافي كه به اصل مسلمان بودن ايشان لطمه اي
وارد نمي آورد, دوري جويند و وحدت خويش را بر مباني مشترك استوار سازند و در
مواردي تقيه را نيز در دستور كار ارتباطات اجتماعي خود قرار دهند.
3ـ برادري ديني
از ديدگاه اسلام, اخوت ديني
زمينه اي است كه وحدت اسلامي از آن مي شكفد و به آن نمود اجتماعي و ارزش انساني
مي بخشد. روابط انسانها در مناسبات اجتماعي مي تواند بر معيارهاي گوناگون
استوار شود, اما استوار ترين آنها رابطه قلبي و عاطفي بر مبناي مسائل معنوي است
كه به ارتباطات فرهنگي جامعه استحكام و عمقي خاص مي بخشد. اسلام با اعلام رابطه
برادري در بين مؤمنين صريحاً به رابطه مبتني بر محبت كه لازمه برادري و اخوت
است تاكيد مي ورزد. اين برادري كه به سبب وجود ايمان به اسلام ايجاد گرديده و
نظام تربيتي و اخلاقي اسلام نيز پشتيبان آن است, به اجتماع مؤمنين وحدتي پايدار
مي بخشد :
«انما المؤمنون اخوه فاصلحوا
بين اخويكم» (حجرات/10)
«در حقيقت, مومنان با هم
برادرند, پس ميان برادرانتان آشتي برقرار كنيد»
«واذكروا نعمه الله عليكم اذكنتم اعداء فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا»
(آل عمران/103)
«نعمت خدا را بر خود ياد كنيد
آنگاه كه دشمنان يكديگر بوديد, پس ميان دلهاي شما الفت انداخت تا به لطف او
برادران هم شديد.»
زماني كه اين احساس برادري و
دلبستگي عاطفي ميان اقشار متكثر فرهنگي جامعه پديد آمد, آنها نه تنها حقوق و
منافع همديگر را محترم شمرده و پاي تجاوز بر حريم حقوق هم نمي گذارند, بلكه در
مقام اخوت, هر كس به نوبه خود, ديگري را بر خود محترم شمرده و از خدمتگزاري در
حق او احساس لذت و ارضاء قلبي مي نمايد و بر اين منوال, ارتباطات انساني بر
پايه احساس مسؤوليت افراد در قبال آرمانها و وظايف متعالي مشترك و تكامل جامعه
در مسير واحد صورت مي پذيرد.
همچنين مي فرمايد:
«محمد رسول الله و الذين معه
اشداء علي الكفار رحماء بينهم تراهم ركعا سجدا يبتغون فضلا من الله و رضوانا»
(فتح/29)
«محمد (ص) پيامبر خداست و
كساني كه با اويند, بر كافران سختگير و با هم مهربانند, آنان را در ركوع و سجود
مي بيني كه فضل و خشنودي خدا را خواستارند»
پيامبر اسلام نيز مي فرمايد :
«مومن برادر مومن است. آنها
همانند يك بدن هستند كه هرگاه جزئي از آن متاثر شود، اين ناراحتي به ساير اجزاء
بدن نيز سرايت مي كند.(اصول كافي، ج3، ص 24)
4-
وحدت موازين اخلاقي
در يك جامعه ايدئولوژيك ديني,
موازين اخلاقي برخاسته از دين, مهمترين عامل در شكل بخشي ارتباطات اجتماعي به
شمار مي آيند. از ديدگاه اسلام، رعايت موازين اخلاقي اصلي مهم به شمار مي آيد
كه براي تكامل فردي و جمعي در دنيا و آخرت بايد مد نظر قرار گيرد. اصولاً
محتواي كل تعاليم اسلام, محتوايي اخلاقي است, همان گونه كه رسول خدا(ص) مي
فرمايد :
«من برانگيخته شده ام كه
فضيلتهاي اخلاقي را به اوج برسانم». از اين رو مي توان دريافت كه موازين اخلاقي
مشترك ميان مذاهب اسلامي, بستري مهم جهت برپايي وحدت اسلامي است كه در آن
ارتباطات به دور از تشنج و تعارضهاي برتري طلبانه صورت مي پذيرد. موازيني همچون
رعايت عهد و پيمان, امر به معروف و نهي از منكر, رعايت عدل و قسط, تعاون و
همكاري در نيكيها و پرهيزگاري, ترويج نيكي و نيكوكاري, دوري از هواي نفس و در
يك كلام رعايت تقوا (حكيم، 1377، صص 96-103) پشتوانه هاي ارتباطاتي مؤثر در
وحدت جامعه اسلامي برخوردار از تكثر فرهنگي به شمار مي آيد.
اصول ديگر نيز در خصوص وحدت
اسلامي مطرح شده است كه همه آنها اذعان بر اين حقيقت دارند كه اسلام موطن همه
مسلمانان است كه در آن مفاهيم مشترك اسلامي, زبان واحد ايشان و فرهنگ اسلامي,
هويت مشترك تمامي مسلمانان است. از اين رو با تكيه بر اين فرهنگ و هويت حقيقي
مشترك مي توان ساير اختلافهاي فرهنگي را فرعي و مجازي دانست و وحدت فرهنگي را
در جامعه اسلامي برخوردار از هر نوع تنوع فرهنگي تحقق بخشيد.
اسلام و ارتباطات در جامعه
متكثر ديني
يكي از عناصر فرهنگي كه تكثر
فرهنگي را در جامعه سبب مي شود, حضور پيروان اديان ديگر در جامعه اسلامي است.
موضوع اقليتهاي ديني در ايدئولوژي اسلامي هيچ گاه مترادف با مفهوم بيگانه نبوده
است . علي (ع) اين اصل را در خصوص ارتباطات با اقليتهاي ديني چنين بيان فرموده
است :« هر فردي كه آيين ما را بپذيرد و پيمان ما را بر عهده بگيرد, ما حكم قرآن
و قانون و مقررات اسلامي را درباره وي اجرا مي كنيم و هيچ فردي را بر ديگري
برتري نيست مگر به تقوا و وارستگي» .افراد غير مسلمان در جامعه اسلامي مي
توانند با شرايطي خاص و طي يك معاهده دو جانبه با مسلمان, جايگاه خود را از
بيگانه به يك متحد واقعي تبديل سازند و به عضويت جامعه و حتي امت بزرگ اسلامي
درآيند. همان گونه كه در نخستين جامعه اسلامي صدر اسلام كه به دست پيامبر اكرم
(ص) تشكيل شد, پيامبر با انعقاد پيمانهايي, قبايل مختلف مدينه را متحد و از
عناصر مسلمان, يهود و عرب امت واحدي را به جهانيان معرفي نمود.
براي اين كه بيشتر با ماهيت
اين معاهدات و نحوة حضور و مشاركت اقليتهاي ديني در جامعه اسلامي آشنا شويم,
بايد به مفهوم برخي واژه هايي كه اسلام در خصوص پيروان اديان به كار مي برد
اشاره كنيم:
نخستين واژه «كافر» است . كافر
به كسي اطلاق مي شود كه منكر خداست يا براي خدا شريك قائل مي شود يا پيامبري
حضرت محمد (ص) را قبول ندارد و يا يكي از ضروريات ديني را منكر شود. (امام
خميني، بند 8)
كافر به لحاظ نوع دين مورد
پذيرش بر دو قسم مي باشد :
1-
اهل كتاب : از نظر
فقهاي شيعه به پيروان اديان يهودي, مسيحي و زرتشتي اهل كتاب گفته مي شود. آيه
156 سوره انعام, دليلي بر اهل كتاب بودن يهوديان و مسيحيان است, در خصوص
زرتشتيان به روايتي از پيامبر (ص) استناد مي شود كه فرمود :........ «سنوا بهم
سنه اهل الكتاب»(وسائل الشيعه ، ج11، ص98)
2-
غير اهل كتاب : به
پيروان ساير اديان و مشركان و ملحدان اطلاق مي شود.
از سوي ديگر سه نوع قرارداد با
غير مسلمانان منعقد مي شود كه عبارتند از :
1- ذمه :قرارداد دائمي تابعيت
اهل كتاب براي زندگي در جامعه اسلامي كه به صورت دو جانبه با مسلمانان و با
شرايط خاص منعقد مي شود. به اين افراد ذمي گفته مي شود. چنانچه اين نوع معاهده
را ملاك قرار دهيم, كافر به دو قسم خواهد بود : نخست كافر ذمي است كه به اين
قرارداد ملتزم شده است ودوم كافر حربي يا غير معاهدات است كه متعهد به اين
قرارداد نمي باشد. مقصود اصلي از اين پيمان, ايجاد محيط امن و تفاهم, زندگي
مشترك و همزيستي مسالمت آميز بين فرقه هاي مختلف ديني در داخله قلمرو حكومت
اسلامي است و چون با آزادي و توافق طرفين صورت مي گيرد, با حقوق و مزاياي
تحميلي كه در قوانين بين المللي معاصر درباره بيگانگان و اقليتها منظور مي
گردد, تغاير كامل دارد، (عميد زنجاني ، 1362 ،الف ،صص57ـ58)
2- استيمان : قرارداد أمن است
كه بصورت معاهده شخصي و مصونيت با كافر حربي به صورت موقت منعقد مي شود. توضيح
اين كه پيمان ذمه به معناي پيمان دفاعي با اهل كتاب است كه جامعه اسلامي
مسؤوليت دفاع از جان و مال وناموس آنان را مي پذيرد، اما در خصوص مشركان و اهل
كتاب كه پيمان ذمه را نپذيرفته اند چنين معاهده اي صورت نمي پذيرد. اين مساله
به معناي قطع رابطه با ملل غير مسلمان و منع ورود بازرگانان, نمايندگان سياسي و
جهانگردان اينان نيست, بلكه اين عده مي توانند تحت عنوان مستامن در كشور اسلامي
رفت و آمد داشته باشند و زندگي كنند. (ابراهيمي ، ص124)دليل اين نوع قرارداد
اين آيه قرآن است كه مي فرمايد :
«و ان
احد من المشركين استجارك فاجره حتي يسمع كلام الله ثم ابلغه مامنه» (توبه /6)
«هرگاه يكي از مشركين به تو
پناه آورد پناهش ده تا كلام خدا را بشنود و سپس او را به مكان امني كه مي خواهد
برسان»
3-
هدنه : قرارداد صلح
با پيروان ساير اديان است كه در خارج از جامعه اسلامي زندگي مي كنند. (
ابراهيمي، ص124)
قرارداد ذمه در فرهنگ اسلامي
با خصوصيات و شرايطي توصيف شده است كه با بررسي آن مي توان چند ويژگي كلي را
استنتاج كرد كه اثرات جامعه شناختي و ارتباطي مهمي را در پي دارد :
نخست اين كه قراردادي اختياري
براي اقليتهاي ديني است. در جامعه اسلامي هيچ گونه اجباري براي پذيرش شرايط
قرارداد ذمه از سوي اقليتهاي ديني وجود ندارد, آنها در صورت تمايل مي توانند به
اين نوع از ارتباطات اجتماعي خود را مقيد سازند. دوم اين كه اين قرارداد براي
اقليتها به صورت دائمي الزام آور نيست. هرگاه اهل ذمه بخواهند كه يك جانبه آن
را نقض نمايند, مي توانند آن را لغو كرده و خود را از چتر حمايتي جامعه اسلامي
خارج سازند. سوم اين كه قراردادي اجباري براي مسلمان است, چنانچه اقليتهاي ديني
خواهان سرسپردن به اين نوع معاهده باشند, حكومت اسلامي و مسلمانان ناچار از
پذيرش اين حق براي اقليتها هستند.در قرارداد ذمه براي دو طرف تعهداتي معين شده
است كه التزام به آنها ضروري است و در تمامي قراردادها به صورت مشابه بايد قيد
گردد. علاوه بر اين كه در هر پيمان به مقتضاي حال و بنابر مصالح مي توان شرايط
ديگري را بدان افزود, ابتدا به تعهدات اهل ذمه در جامعه اسلامي مي پردازيم:
1-
پرداخت جزيه : جزيه
يك نوع تعهد مالي است كه اهل ذمه پرداخت آن را در برابر تعهدات حكومت اسلامي بر
عهده مي گيرند.اين مبلغ حد معيني ندارد و به ميزان تواناييهاي اقليتها و نظر
رهبر اسلامي بستگي دارد, در مقابل نيز اقليتها از تعهدات مالي و نظامي در جامعه
اسلامي معاف خواهند بود. در مواردي نيز اهل ذمه از پرداخت اين تعهدات مالي معاف
مي شوند كه عبارتست از اقتضاي مصالح جامعه اسلامي و به منظور جلب قلوب اقليتها
به اسلام, عدم توانايي انجام تعهدات از سوي مسلمانان, حضور اقليتها در نيروي
نظامي و اسلام آوردن ايشان.
جزيه علاوه بر اين كه در تشويق
اقليتها به اسلام آوردن عامل مؤثري شمرده مي شود, تاثيرات جامعه شناختي مثبتي
در تعديل روابط حكومتهاي اسلامي و مسلمانان با اقليتها در طول حضور ايشان در
جامعه اسلامي داشته است. (عميد زنجاني ،1362،الف، صص57ـ58)
2-
احترام به قوانين
اسلامي و مقررات اجتماعي : يكي از تعهدات اهل ذمه, حرمت گزاردن به قوانين و
مقررات جامعه اسلامي است
3-
دوري از توطئه بر
عليه مسلمانان و ياري دشمنان جامعه اسلامي
جامعه اسلامي نيز نسبت به
اقليتهاي ديني متعهد به پيمان ذمه, تعهداتي را برعهده دارد كه عبارتند از:
1-
مصونيت همه جانبه :
نخستين مسؤوليتي كه متوجه مسلمانان مي شود, تعهد مصونيت جان و مال و ناموس
متحدين مورد حمايت خود در برابر خطرات داخلي و خارجي است. در حقيقت اين به
معناي نوعي پيمان دفاعي يك جانبه است.
2-
آزادي مذهبي :
پيروان اديان سه گانه در انجام مراسم مذهبي خود آزادند و با توجه به احترامي كه
اسلام براي آنها قائل است, اين حق را نيز براي آنها محفوظ نگاه داشته است كه در
چارچوب منطق و برهان به گفتگو و بحث در خصوص معارف ديني بپردازند ولي از
تبليغات ضد اسلامي و ايجاد شبهه ممانعت به عمل مي آورد. معابد و اموال متعلق به
آنها نيز در جامعه اسلامي از هر گونه تعرضي مصون خواهد بود.
3-
استقلال قضايي : يكي
ازمواردي كه در آن بايد حقوق اقليتها مورد توجه قرار گيرد در امور قضايي و
محاكم است. اسلام به آنها اختيار داده است كه يا در محاكم اسلامي يا در مراجع
خود به حل و فصل اختلافات خود بپردازند. در هر حال, در احوال شخصيه مطابق با
دستورات ديني ايشان عمل خواهد شد. (ابراهيمي، صص139ـ142)
4-
آزادي مسكن :
اقليتهاي ديني ذمي مانند ساير اتباع در انتخاب محل سكونت خود مختارند و هر زمان
كه بخواهند مي توانند تغيير مكان دهند. آنها هرگاه بخواهند در محلات ويژه اي
زندگي كنند در طراحي ساختمانهاي مسكوني خويش آزادند ولي در صورتي كه در محلات
مسلمانان سكني گزيدند بايد از ايجاد و بناي ساختمانهايي كه اشراف و امتياز
چشمگيري بر خانه هاي مسلمانان دارند خودداري كنند.
5-
آزادي
فعاليتهاي اقتصادي و بازرگاني : يكي از مهمترين اصول حقوق بشر, آزادي اقتصادي
براي تامين نيازها و رشد اقتصادي است. اسلام براي اقليتهاي ديني تحت حمايت خود
چنين امكاني را فراهم ساخته و حق مالكيت ايشان را محترم شمرده است.
6-
حق اجراي حقوق مدني
اقليتها : اقليتهاي ديني متحد در جامعه اسلامي در مسائل مربوط به حقوق مدني از
قبيل ازدواج و طلاق و ارث و نظاير آن ملزم به تبعيت از احكام اسلام نخواهند بود
و احكام ديني ايشان در دستگاههاي قضايي و اجرايي جامعه اسلامي به رسميت شناخته
شده است و چنانچه مطابق قوانين ديني خود عمل كرده باشند, محترم و معتبر خواهند
بود.( عميد زنجاني،1362، الف، صص191ـ220)
7-
آزادي فعاليتهاي
اجتماعي : در جامعه اسلامي كه اقليتها عضو رسمي آن محسوب مي شوند, آنها مي
توانند به منظور تعاون و همياري در امور جامعه به فعاليتهاي اجتماعي بپردازند و
تواناييهاي خود را در راه پيشرفت جامعه به كار گيرند. يكي از اين فعاليتها,
انتخاب نمايندگاني در مجلس و مشاركت در تصميم گيري هاي بالاي اجتماعي است.
راهبردهاي ارتباطات ميان
فرهنگي اسلام
همان گونه كه بيان شد, اسلام
از 1400 سال پيش تا كنون ديدگاه هاي روشني نسبت به نقش و جايگاه اجتماعي
اقليتهاي ديني در جامعه اسلامي داشته است و علي رغم اختلاف نظرهايي كه در
جزئيات احكام و مصاديق آنها مطرح بوده است, در كليات اين موضوع اختلاف جدي وجود
نداشته است. زماني كه پيامبر اسلام (ص) نخستين جامعه اسلامي را در مدينه تشكيل
داد, برخورد مسالمت آميز او با اقليت يهوديان مدينه سيره جاودانه مسلمانان گشت
و اين آيه قرآني شعار جاودانه اسلام در برخورد با پيروان ساير اديان شد:«قل يا
اهل الكتاب تعالوا الي كلمه سواء بيننا و بينكم الا نعبد الا الله و لا نشرك به
شيئاً و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون الله فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا
مسلمون. » (آل عمران / 64 )
« بگو اي اهل كتاب بياييد از
آن كلمه حق كه ميان ما و شما يكسان است پيروي كنيم كه بجز خداي يكتا نپرستيم و
برخي برخي را بجاي خدا به ربوبيت تعظيم نكنيم, پس اگر از حق روي گردانند بگوئيد
شما گواه باشيد كه ما تسليم فرمان خداونديم. »
بر پايه آنچه بيان شد و آنچه
در تعاليم اسلامي آمده است, مي توان به اصولي دست يافت كه ارتباطات اجتماعي با
گروههاي ديني غير اسلامي در جامعه اسلامي بر پايه آنها شكل مي يابد و در هيچ
شرايطي قابل نقض نخواهد بود. اين اصول عبارتند از:
1ـ حفظ استقلال مسلمانان :
تنظيم روابط اجتماعي حكومت اسلامي و مسلمانان با اقليتها نبايد به گونه اي باشد
كه سبب وابستگي و سرسپردگي مسلمانان گردد, به گونه اي كه استقلال جامعه اسلامي
را به خاطر اندازد. اين از خود بيگانگي و خود باختگي همواره امري مذموم در
اسلام شمرده مي شده است.(هود/ 13 ، بقره/107،نساء/141)
2ـ سيادت اسلامي : با اين اصل
تحت عنوان « الاسلام يعلوو لا يعلي عليه » در حقوق اسلامي همواره مطرح بوده
است. اين اصل به معناي تعصبهاي نژادي و مذهبي نيست, بلكه به معناي حفظ عزت
اسلامي در شوؤن مختلف اجتماعي است كه هيچ گاه نبايد با تسلط غير مسلمانان بر
مراكز حساس تضعيف گردد, با توجه به اين اصل مي توان بسياري از احكام و ديدگاه
هاي محدود سازنده اسلام در خصوص اقليتهاي ديني در جامعه اسلامي را تبيين
نمود.(منافقون/8،آل عمران/118)
3ـ اجراي قوانين و احكام
اسلامي: قوانين و احكام اجتماعي اسلام ملاك عمل و برخورد با اقليتهاي ديني در
جامعه اسلامي است كه قانون ذمه يكي از اين موارد است.
اقليتهاي ديني و مسلمانان بايد به اين
قوانين احترام گذارده و حكومت اسلامي آنها را اجرا نمايد.
4ـ آزادي دعوت اسلامي: ايجاد
محيطي امن و آرامش بخش براي زندگي مسالمت آميز اقليتهاي ديني به اين معنا نيست
كه امكان دعوت اسلامي و گسترش و تعميق
ارزشهاي اسلامي كمرنگ شود و مانعي براي بيان حقايق ديني و دعوت انسانها به
اسلام به وجود آيد.
5ـ حفظ تماميت ارضي جامعه
اسلامي: اگرچه مفهوم امت اسلامي با محدوديتهاي جغرافيايي همخواني ندارد, اما با
تشكيل حوزه هايي به نام كشور , ملت و تبيين حقوق مربوط به آنها, تماميت ارضي
جامعة اسلامي يكي از اصول غير قابل نقض به شمار مي آيد كه همه بايد به آن
احترام بگذارند.
به حكم آيات شريفه:
«لاينهيكم الله عن الذين لم
يقاتلوكم في الدين و لم يخرجوكم من دياركم ان تقسطوا ان الله يحب المقسطين»
(الممتحنه/8)
«خدا شما را از دوستي آنان كه
با شما در دين قتال و دشمني نكرده و شما را از ديارتان بيرون نراندند نهي نمي
كند تا بيزاري از آنها جوييد, بلكه با آنها به عدالت و انصاف رفتار كنيد كه خدا
مردم با عدل و داد را بسيار دوست دارد.» وو آنچه پيش از اين ذكرش رفت مي توان
نتيجه گرفت كه اسلام مسلمانان را نسبت به غير مسلمانان موظف مي سازد تا زماني
كه ايشان توطئه و اقدام نكنند، اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامي را در ارتباطات
خود پيشه كنند و حقوق انساني و اجتماعي غير مسلمانان را رعايت نمايند(قانون
اساسي جمهوري اسلامي ، اصل14) و احترام متقابل را سرلوحه كار خويش سازند.
نتيجه گيري : الگويي از
وحدت در كثرت فرهنگي
در پايان از مجموع آنچه كه به
اجمال اشاره شد مي توان نتيجه گرفت كه اسلام براي تكثرهاي فرهنگي موجود در
جامعه احترام قائل است و هيچ گاه آنها را يكسره ناديده نگرفته و مردود نمي
شمارد بلكه اين تكثرها را همچون چشمه هاي جوشاني مي انگارد كه اگر همة آنها در
خدمت آرمان واحد جامعه اسلامي يعني درياي حق پرستي و خداخواهي قرار گيرند و
هدايت شوند, اسباب شكوفايي و فرهنگي جامعه اسلامي را فراهم خواهند ساخت. بديهي
است آرمان اسلامي هرگز در مسير انهدام پاره فرهنگها در قبال برقراري وحدت جمعي
نيست, بلكه اين وحدت در عين كثرت محقق مي شود, پاره فرهنگها در ارتباطات فرهنگي
خود با يكديگر و با فرهنگ غالب جامعه اسلامي بايد بر اندوخته هاي فرهنگي خود كه
تخالفي با ارزشهاي متعالي اسلامي نداشته و تماميت و يكپارچگي جامعه را به خطر
نمي اندازد تكيه كنند و در مواردي كه اين اختلافها وحدت فرهنگي جامعه را تهديد
نمايد, بايد به اشتراكات فرهنگي تكيه و نظر نموده و آنها را در ارتباطات, معيار
و ميزان خويش سازند كه همان اصول غير قابل نقض اسلام هستند.
اسلام براي تحقق چنين وحدتي,
راهبردهايي و راهكارهايي را مطرح نموده است كه به برخي از آنها در اين نوشتار
پرداختيم. به اين ترتيب, پيوستار فرهنگ (ب) را مي توان به عنوان نتيجه ارتباطات
اسلامي در جامعه متكثر فرهنگي مورد تاييد قرار داد كه در واقع الگويي به دور از
افراط و تفريط شمرده مي شود.
منابع:
عربي
1-
قرآن كريم
2-
تنكابني، مرتضي
فريد، نهج الفصاحه، تهران،دفتر نشر فرهنگ اسلامي،1374
3-
عاملي، حر، وسايل
الشيعه، تهران، المكتبة الاسلاميه، 1403 ه .ق.
4-
كليني، محمد بن
يعقوب، اصول كافي، ترجمه و شرح جواد مصطفوي،ج2،تهران،علميه الاسلاميه،1363
5-
مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، ترجمه علي دواني، ج81،تهران ، كتابفروشي
اسلاميه،1361
منابع فارسي
1- ابراهيمي، محمد، اهل
ذمه، نور علم ، دوره چهارم ،شماره 2
2- امام خميني، توضيح
المسائل ، باب نجاسات ، بند8 .
3-
اليوت، تي.اس، درباره فرهنگ ،حميد شاهرخي، تهران ، نشرمركز،چ1، 1369.
4- تريانديس، هري.س، فرهنگ
و رفتار اجتماعي ،نصرت فتي، تهران، مركز پژوهشهاي بنيادي، 1376.
-5
حكيم، سيد محمد باقر ، وحدت اسلامي از ديدگاه قرآن و سنت،
عبدالهادي فقهي زاده ، تهران ، بتيان ،1377.
6-
حكيمي ، محمد رضا، خورشيد مغرب، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي ، 1360.
7-
رودلف، طوبي و
ژاگلين، تعريف نظام گسيختگي اجتماعي ،نامه علوم اجتماعي ، دوره دوم ،ش3
،قمر بيله ور، زمستان1356.
8-
سادات ، محمد علي،
مباني وحدت در امت اسلامي ، تهران ، الهام، 1358.
9-
صفدري ، حقوق بين الملل عمومي ،تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ،1340.
10-
عبدي ، عباس،
تجزيه فرهنگي ، تهران ، مركز پژوهشهاي بنيادي ،1373.
11-
عميد زنجاني ،
عباسعلي ، حقوق اقليت ها براساس قانون قرارداد ذمه ، تهران،صدر،دفتر نشر
دانشگاهي ،1362.
12-
قانون اساسي جمهوري اسلامي
ايران ، اصل
چهاردهم
13-
مطهري ، مرتضي،خدمات متقابل اسلام و ايران، تهران، انتشارات صدرا، 1375
14-
واعظ زاده خراساني ،
محمد، عناصر وحدت اسلامي و موانع آن، تهران،وزارت فرهنگ
وارشاداسلامي،1362.
15-
وزارت فرهنگ و ارشاد
اسلامي ، كتاب وحدت(مجموعه مقالات)،1362.
منابع انگليسي
1.Encyclopedia Britanica, 1884,
vol.XVII
2.Jordan G & C. Wecdon, Cultural
Pollitics, London: Blackwell, 1995
